Bibliografie

Men zou hele bibliotheken kunnen vullen met de literatuur over de verschillende aspecten van steen... Het is hier dus niet de bedoeling om zelfs maar een benadering van een literatuurlijst op te stellen, deze lijst geeft enkele richtingen over bepaalde onderwerpen aan en is natuurlijk gericht op in de mate van het mogelijke de Waalse natuursteen. Het merendeel van deze werken kan men vinden in de grote bibliotheken velen zijn jammer genoeg niet meer te verkrijgen in de boekenwinkel. De boeken bevatten vaak gedetailleerde en uitgebreide bibliografieën; de werken met een bijzonder interessante bibliografie worden aangeduid met een asterisk.

Algemene werken over de toepassingen van steen

  1. Carl CAMERMAN, Les pierres naturelles de construction, 52 blz. (met een tekst die eerder werd gepubliceerd in het "Tijdschrift der Openbare Werken van België", n°4); Gent (Drukkerij N.I.C.); 1961.

    Dit boekje is een postuum uitgave van notas van een college van een van de grootste specialisten van steen, Carl CAMERMAN (1885-1958); hij heeft veel geschreven over dit onderwerp en zijn volledige bibliografie wordt in dit werk vermeld; de analysetechnieken zijn natuurlijk verouderd, maar het merendeel van de referenties is nog steeds interessant.

  2. Michel DE KEMMETER, Construire avec la pierre naturelle, 287 blz. met vele illustraties; Enghien (Beta-Plus sa); 1998.
    Algemeen en specifiek advies voor het gebruik en onderhoud van steen.

  3. Michel DE KEMMETER, Pierre naturelle & habitat, 256 geïllustreerde paginas; Enghien (Beta Plus sa); 2000.
    Voorbeelden van toepassingen van natuursteen in privéwoningen.

  4. Margret & Horst WANETESCHEK, Naturstein und Architektur, Fassaden, Innenraüme, Aubenanlagen, Steintechnik, 176 uitgebreid geïllustreerde paginas; München (Callwey Verlag); 2000.
    Een van de meest recente samenvattingen van toepassingen van steen, met een uitgebreide atlas met fotos van recente werken van over de hele wereld en een heel volledig technisch onderdeel (uiteraard gebaseerd op de Duitse normen); in het Duits.

Waalse stenen

  1. Catherine CNUDDE, Jean-Jacques HAROTIN & Jean-Pierre MAJOT, Stenen en Marmers van Wallonië, 185 blz., uitgebreid geïllustreerd; Archieven voor Moderne Architectuur, Brussel & Ministerie van het Waals Gewest (Directie van Natuurlijke Rijkdommen en Leefmilieu), Namen, 1987.
    Klassieke uitgave, vijf keer herdrukt in twee uitgaven, er bestaat een versie Frans/Nederlands en een versie Engels/Duits; deze uitgave is een voorloper en werd uitgebreid geïmiteerd over heel Europa.

  2. Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (met Philippe Caucheteux, Jos Delbroek & Pierre Donner), Steen en Marmer uit Wallonië. Gebruik in het gebouw. Technische fiches,  35 toepassingfiches en 9 materiaalfiches, veel illustraties; Ministerie van het Waals Gewest (Directie van Natuurlijke Rijkdommen en Leefmilieu), Namen, 1992.
    Technisch complement bij Stenen en Marmers van Wallonië in de vorm van fiches over de toepassingen (alle domeinen, voor binnen en buiten) en over de materialen; in het Frans/Nederlands.

  3. Pierres et Marbres de Wallonie a.s.b.l. (Cristina MARCHI & Francis TOURNEUR), Vies de pierres - Natuursteen leeft. Siersteen in België. Stand van zakenBelgium - 216 blz., meer dan 600 foto’s ; Pierres et Marbres de Wallonie, Sprimont; 2002.
    Dit referentiewerk over de siersteensector, zijn inzet en uitdagingen in het begin van de 21ste eeuw, bevat diepgaande artikels, een visueel overzicht van toepassingen en een technisch dossier over alle steenvariëteiten en hun afwerkingen. In het Frans, Nederlands, Engels en Duits.

Geologischen aspekte

  1. Ehrard M. WINKLER, Stone in architecture, properties, durabilities, 313 blz.; Berlijn (Springer Verlag); 1994 (derde editie).
    Uiterst volledige uitgave met een wetenschappelijke behandeling van alle aspecten van gesteenten, hun belangrijke eigenschappen bij het gebruik en alle algemene problemen in verband met aantasting en conservatie.

  2. Mick R. SMITH (Ed.), Stone : Building stone, rock fill and armourstone in construction, 478 blz.; Londen (Geological Society, Engineering Geology Special Publications 16); 1999. 
    Heel volledige wetenschappelijke en technische behandeling van de grondstof steen voor alle gebruik.

  3. Jean-Paul BRAVARD, Cecilia CAMMAS, Pierre NEHLIG, Pierre POUPET, P.G. SALVADOR & Julia WATTEZ, La géologie, les sciences de la terre, 168 blz.; collection "Archéologiques", édition Errance; Parijs; 1999.
    Synthetische aanpak van de wereld van de wetenschappen van de aarde voor archeologen. Tevens nuttig voor de constructie.

Officiele documenten

Het Europees Comité voor Normalisatie heeft de laatste jaren verschillende normen in verband met steen uitgevaardigd identificatie, terminologie, testmethodes en nu ook specificaties over de verschillende manieren van gebruik. Het Comité 246 houdt zich bezig met natuursteen en er zijn ook andere meer algemene comités (buitenvloeren, metselwerk, bedekkingen, enz.) die een afdeling steen bevatten. Het Belgisch Instituut voor Normalisatie is belast met het omzetten van deze normen in een nationale vorm en verzorgt de officiële verdeling van de normen in België.

De volgende Technische Voorlichtingen die regelmatig gepubliceerd worden door het Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf, hebben betrekking op stenen en gelden als referentie :

-          Les revêtements extérieurs verticaux en matériaux pierreux naturels de mince épaisseur. - NIT 146; 1983 (avril).

-          Collage des pierres et des marbres. - NIT 148; 1983 (juillet-août).

-          La pierre de Tournai. - NIT 163.1; 1986 (mars).

-          La pierre de Vinalmont. - NIT 163.2; 1986 (mars).

-          Gestion et calcul du prix de revient pour les entreprises de taille de pierre et de marbre. - NIT 171; 1988 (avril).

-          Tachage des pierres blanches et des marbres calcaires, choix d'un mortier approprié pour la pose d'un revêtement de sol intérieur. - NIT 182; 1991 (décembre).

-          Pierres naturelles. - NIT 228, NIT213.

-          La pierre bleue dite petit granit d'âge géologique tournaisien.  NIT 220; 2002

Er bestaan ook andere Technishe Voorlichtingen die met steen te maken hebben. Men kan ook talrijke artikels over steen terugvinden in het driemaandelijkse tijdschrift van het centrum of in de cursussen-conferenties. www.cstc.be

Historische aspecten

  1.  Jean-Louis VAN BELLE, Les maîtres de carrières d'Arquennes sous l'Ancien régime. Un métier. Des hommes.-379 pages; Bruxelles ; Crédit Communal ; collection Histoire, série in-8° ; n°80; 1990.
    Een van de heel gedetailleerde studies over de steengroeves van het Henegouwse bekken waar blauwe steen ontgonnen wordt, verreweg het beste op geschiedkundig vlak.

  2. Jean-Louis VAN BELLE, L'industrie de la pierre en Wallonie (XVIe-XVIIIe s.). -77 pages; Gembloux (J. Duculot), collection Wallonie ; Art et Histoire ; n°35; 1976.

  3. Joseph TORDOIR (Ed.), La Gobertange, une pierre, des hommes.- 413 pages; Jodoigne (ASBL Gobertange 2000); 2000.
    Alle geologische, historische, folkloristische, ... aspecten van deze uitzonderlijke steen worden behandeld door specialisten ter zake.

Klassieke werken over steenhouwen

  1. Pierre NOËL, Technologie de la pierre de taille, dictionnaire des termes couramment employés dans l'extraction, l'emploi et la conservation de la pierre de taille, 373 blz.; Parijs (SEBTP); 1994 (heruitgave).
    Een onmisbare referentie. De vorm is verouderd maar de gegevens zijn volledig.

  2. Jean-Claude BESSAC, L'outillage traditionnel du tailleur de pierre de l'Antiquité à nos jours, 319 blz.; Parijs (CNRS Editions) Narbonne (Revue archéologique de Narbonnaise, supplément 14); 1986 (heruitgave in 1993).
    Een tijdschrift met volledige informatie over het gereedschap dat door de eeuwen heen gebruikt werd door de steenhouwers. De rijke ervaring van de auteur die zowel de theorie als de praktijk van het vak kent vormt de basis van dit werk. De auteur werkt in Frankrijk en in het Middellandse-Zeegebied.

  3. Ecole atelier de restauration – Centre historique de Leon, Taille de la pierre, guide pratique, 218 blz.; Paris (Eyrolles); 1999.
    Didactisch werk, contourschetsen illustreren de verschillende etappes van het houwen en het gebruik van klassieke elementen (zuilen, bogen, enz.); vertaald uit het Spaans.

  4. Workers’ Association of the Guild of Devoir du Tour de France, La maçonnerie et la taille de pierre, 8 delen; coll; Encyclopédie des Métiers; Parijs; 1991-1999.
    Een bloemlezing met gespecialiseerde technische informatie voor professionelen.

Stenen in het historisch patrimonium

  1. Jacques DUBARRY de LASSALE, Identification des marbres, 303 blz. ; édtions H. Vial, Turin, 2000.
    Systematische lijst van historische en hedendaagse marmersoorten die in het Franse patrimonium worden gebruikt.

  2. Jacques DUBARRY de LASSALE, Utilisation des marbres, 303 blz. ; édtions H. Vial, Turin, 2005.
    Lijst van toepassingsvoorbeelden van de verschillende marmersoorten in meubilair, kunstvoorwerpen, standbeelden enz. uit belangrijke museumcollecties.

  3. Sabine DE JONGHE, Hélène GEHOT, Luc Fr. GENICOT, Philippe WEBER & Francis TOURNEUR , Pierres à bâtir traditionnelles de la Wallonie, manuel de terrain, 261 blz., 1 kaart en talrijke fotos; Ministerie van het Waals Gewest (Directie van Natuurlijke Rijkdommen en Leefmilieu), Namen, 1996.
    Praktische oriëntatiegids voor vijftig van de meest voorkomende steenvariëteiten die gebruikt worden in het Waalse patrimonium, in pocketversie; in het Frans.

  4. Francis TOURNEUR, Etudes lithologiques de monuments historiques : quelques exemples en Région Wallonne, Bulletin van de Koninklijke Commissie voor Monumenten, Landschappen en Opgravingen, n°16.2, pagina 7-44; Namen / Luik; 1999.
    Methode voor de analyse van oude gebouwen aan de hand van de stenen, toegepast op enkele monumenten over heel Wallonië.

  5. Jean-Claude BESSAC, Florence JOURNOT, Daniel PRIGENT, Claude SAPIN & Jacques SEIGNE, La construction en pierre, 174 blz. ; Collection "Archéologiques", éditions Errance, Parijs; 1999.
    Een gespecialiseerd werk dat ook toegankelijk is voor de beginneling en gewijd is aan de verschillende takken van het beroep van de steengroeve tot de werkplaats vooral in de oudheid en de middeleeuwen.

  6. Pierres et Marbres de Wallonie a.s.b.l. (Francis TOURNEUR), Les pierres dans la restauration du patrimoine en Wallonie, 23 blz., nombreuses photographies; Pierres et Marbres de Wallonie, Sprimont; 2002.
    Brochure met de verschillende mogelijke bewerkingen op een restauratiewerf, geïllustreerd met meerdere voorbeelden uit het hele gewest. In het Frans.

Toepassingen in de inrichting van de openbare ruimte

  1. Annie BOYER & Elisabeth ROJAT-LEFEBVRE, Aménager les espaces publics. Le mobilier urbain, 327 uitgebreid geïllustreerde paginas; Parijs (Editions du Moniteur, collection "techniques de conception"); 1994.
     Een overzicht van het stadsmeubilair met name in steen met talloze voorbeelden; het administratieve deel is uiteraard gebaseerd op de Franse wetgeving.

  2. Marie DEMANET & Jean-Pierre MAJOT, Manuel des espaces publics bruxellois, 164 paginas geïllustreerd met contourschetsen en fotos; Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Uitgave Iris); 1995.
    Een meesterlijke samenvatting van alle vragen in verband met de inrichting van de openbare ruimte. Met een hoofdstuk over buitenvloerbedekledingen, waaronder stenen.

  3. Francis TOURNEUR, La pierre et la rue, 167 blz.; Ministerie van het Waals Gewest, Namen; 1998.
    Dit werk is gewijd aan het gebruik van steen bij de inrichting van de openbare ruimte. Met een geschiedkundige inleiding, een technische uiteenzetting over de bewerking en de plaatsing, een geïllustreerde atlas met werken uit heel Wallonië. In het Frans met Nederlandse, Engelse en Duitse samenvattingen.

  4. Han MEYER, Frank de JOSSELIN De JONG, MaartenJan KOEKSTRA, Het ontwerp van de openbare ruimte, 272 blz.; Sun, Amsterdam, 2006.
    Tweede volume voortgevloeid uit een onderzoeksproject over stedenbouwkunde onde eiding van de Universiteit van Delft. Het laat de lezer diverse elementen van stadsarchitectuur ontdekken.. 

Toepassingen in de inrichting van de hedendaagse tuinen

  1. Bénédicte BOUDASSOU, La pierre, matière de jardin, 128 blz., rijkelijk geïllustreerd; Boulogne (Editions Du May); 1998.
    Allerlei ideeën voor toepassingen van steen in al zijn vormen (breukstenen, tegels, kasseien, maar ook grind, rolstenen, ...) voor de inrichting van groene ruimten.

  2. Alan et Gill BRIDGEWATER, Réalisations en pierre au jardin. (vertaald uit het Engels), 125 blz. ; Artémis Editions, Chamalières, 2006.
    Praktische en technische gids, met tal van tekeningen, van de diverse toepassingen van natuursteen in de tuin.

  3. David REED, Pierres et jardins. Murets, allées et cascades. (vertaald uit het Engels), 157 blz.; Artémis Editions, Chamalières, 2004.
    Grote verscheidenheid aan voorbeelden van realisaties en combinaties van natuursteen en groen, met praktische adviezen gaande van de bewerking tot de plaatsing van het steen.

Beeldhouwkunst

De publicaties en catalogi van Atelier 340 bieden een uitgebreid overzicht van het gebruik van steen in beeldhouwwerken in de Belgische kunst, met name :

10.1 La pierre dans l'art belge contemporain ; 1983.

10.2 Pierre, un regard subjectif sur l'évolution – 1984-1994 ; 1994.

Tijdschriften

Het tijdschrift "Pierre et Marbre", dat uitgegeven wordt door de Koninklijke Federatie van Meester-Steenhouwers van België, het officieel orgaan van "Stenen en Marmers van Wallonië", verschijnt driemaandelijks en verschaft allerlei informatie over de wereld van steen en de activiteiten.

Het tijdschrift dat het meest gewaardeerd wordt in de Franstalige wereld is het maandblad "Pierre actual" (vroeger "Le Mausolée").

Er verschijnen regelmatig talrijke tijdschriften in alle talen we vermelden hier het Duitstalige "Stein" en "Naturstein" en het Nederlandstalige "Natuursteen" en "Natuursteen-Info".

Duitse literatuur

Hoewel ze uitermate rijk is aan gespecialiseerde referenties over alle facetten van de wereld van natuursteen en zijn toepassingen, blijft ze moeilijk toegankelijk voor wie het Duits niet machtig is. Toch is het interessant hier twee werken met een haast encyclopedisch karakter te vermelden :

  1. Bildungszentrum für das Steinmetz- und Bildhauerhandwerk Königslutter (Ed.), Steinmetzpraxis, das Handbuch für die tägliche Arbeit mit Naturwerkstein. -707 pages; Ulm/Donau (Ebner Verlag); 1995 (3e édition).

  2. Frieder BERNHARD (Ed.), Der Steinmetz und Steinbildhauer, 1., Ausbildung und Praxis. - 388 pages; München (Callwey Verlag); 1996.